Samotni, niewidoczni, zagrożeni. NIK o sytuacji seniorów na terenach wiejskich

Starzenie się społeczeństwa stawia przed samorządami coraz większe wyzwania związane z organizacją opieki i wsparcia dla osób starszych. Szczególnie widoczne jest to na terenach wiejskich i miejsko-wiejskich, gdzie migracja młodszych mieszkańców do większych miast sprawia, że wielu seniorów pozostaje samotnych i pozbawionych codziennej pomocy rodziny. Najnowsza kontrola Najwyższej Izby Kontroli pokazuje, że choć większość gmin zapewnia podstawowe formy wsparcia, nadal istnieją poważne luki w identyfikowaniu osób potrzebujących pomocy oraz w dostępności niektórych usług.

Autorzy raportu Najwyższej Izby Kontroli "OPIEKA NAD OSOBAMI STARSZYMI W GMINACH WIEJSKICH I MIEJSKO-WIEJSKICH" podkreślają, że proces starzenia społeczeństwa będzie się pogłębiał. W 2024 roku osoby powyżej 60. roku życia stanowiły już 26,6 proc. mieszkańców Polski, a według prognoz w 2060 roku liczba seniorów może osiągnąć niemal 12 mln osób, czyli ponad 38 proc. populacji. Szczególnie niepokojąca sytuacja dotyczy obszarów wiejskich, gdzie niemal 10 proc. seniorów wymaga wsparcia, a dodatkowym problemem jest rosnąca liczba osób mieszkających samotnie. 

Pomoc jest, ale nie wszędzie

Najwyższa Izba Kontroli przeanalizowała funkcjonowanie systemu wsparcia w 19 gminach wiejskich i miejsko-wiejskich oraz zebrała dane z całego kraju. Wynika z nich, że wiele samorządów nadal nie realizuje wszystkich dostępnych form pomocy. W latach 2022-2025 aż 275 gmin nie świadczyło usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, 1816 nie oferowało specjalistycznych usług opiekuńczych, a 1679 nie wdrożyło usług sąsiedzkich. Ponadto 646 gmin nie realizowało programu asystencji osobistej, a 1487 nie prowadziło wsparcia w ramach programu Senior+.

Szczególnie niepokojące są dane wskazujące, że w 34 gminach wiejskich i miejsko-wiejskich seniorzy nie mogli skorzystać z żadnej z form wsparcia objętych kontrolą. - W 34 gminach wiejskich i miejsko-wiejskich nie udzielano osobom starszym żadnej z form pomocy udzielanej na podstawie ustawy o pomocy społecznej. Najwięcej tych gmin (9) znajduje się w województwie mazowieckim, a następnie w łódzkim, podlaskim i lubelskim - zaznaczył Konrad Kostępski, Dyrektor Departamentu Spraw Społecznych Najwyższej Izby Kontroli na posiedzeniu Sejmowej Podkomisji stałej ds. rodziny, prezentując wyniki kontroli.

W 19 skontrolowanych gminach wsparciem objęto około 5 proc. mieszkańców w wieku 60+, a zdecydowana większość ankietowanych seniorów pozytywnie oceniła jego skuteczność. Ponad 74 proc. badanych uznało, że otrzymywana pomoc pozwala im nadal mieszkać samodzielnie we własnym domu i uniknąć pobytu w całodobowej placówce opiekuńczej.

Największy problem: niewidoczni seniorzy

Najważniejszym wnioskiem płynącym z kontroli jest jednak niewystarczające rozpoznawanie potrzeb osób starszych mieszkających na terenie gmin. Najwyższa Izba Kontroli wskazuje, że ośrodki pomocy społecznej monitorują głównie osoby już objęte wsparciem, natomiast nie prowadzą systemowych działań pozwalających identyfikować samotnych seniorów, którzy jeszcze nie zgłosili się po pomoc. 

Kontrolerzy ustalili, że żadna z badanych jednostek nie posiadała odrębnej bazy danych samotnych osób starszych ani nie prowadziła działań ukierunkowanych na diagnozowanie poczucia osamotnienia czy izolacji społecznej. W praktyce oznacza to, że pomoc często uruchamiana jest dopiero wtedy, gdy problem zostanie zgłoszony przez rodzinę, sąsiadów, policję lub personel medyczny. 

Zdaniem NIK gminy powinny aktywnie poszukiwać osób potrzebujących wsparcia, wykorzystując wiedzę pracowników socjalnych, sołtysów, radnych, organizacji społecznych czy lokalnych placówek ochrony zdrowia. Wczesne rozpoznawanie sytuacji seniorów mogłoby zapobiegać pogłębianiu się problemów zdrowotnych, społecznych i ekonomicznych.

Rosnące znaczenie usług sąsiedzkich i asystencji osobistej

Kontrola wskazuje również na rozwój nowych form wsparcia środowiskowego. Szczególnie dynamicznie rośnie zainteresowanie usługami asystencji osobistej. W skontrolowanych gminach liczba seniorów korzystających z tej formy pomocy wzrosła z 201 osób w 2022 roku do 446 w pierwszej połowie 2025 roku.

Widoczny jest także rozwój usług sąsiedzkich. W skali kraju z tej formy pomocy korzystały jedynie 124 osoby w 2023 roku, natomiast już rok później było ich ponad 3 tysiące. Rozwiązanie to może odgrywać coraz większą rolę zwłaszcza na terenach wiejskich, gdzie profesjonalne usługi opiekuńcze są trudniej dostępne. 

W wielu gminach seniorzy mogą ponadto korzystać z dodatkowych form wsparcia, takich jak transport do placówek medycznych, usługi "złotej rączki", wypożyczalnie sprzętu rehabilitacyjnego czy telefony zaufania. Najwyższa Izba Konroli wskazuje te rozwiązania jako przykłady dobrych praktyk, które warto upowszechniać. 

Potrzebne lepsze finansowanie i standardy

Samorządy zwracają uwagę, że mimo rosnących wydatków środki przeznaczane na opiekę nad osobami starszymi są niewystarczające wobec szybko rosnących potrzeb. Problemem pozostają również opóźnienia w uruchamianiu finansowania niektórych programów, co utrudnia zapewnienie ciągłości usług. 

NIK wskazuje także na brak jednolitych standardów świadczenia usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania oraz niewystarczający monitoring jakości i skuteczności udzielanego wsparcia.

W związku z wynikami kontroli Izba zarekomendowała działania zmierzające do:

• upowszechniania dobrych praktyk,
• określenia kwalifikacji osób świadczących usługi,
• skuteczniejszego rozpoznawania potrzeb seniorów przez samorządy. 

Wnioski płynące z raportu są jednoznaczne: wraz ze wzrostem liczby osób starszych kluczowe staje się nie tylko rozwijanie oferty wsparcia, ale również aktywne docieranie do samotnych i niesamodzielnych seniorów, zanim ich sytuacja doprowadzi do poważnego kryzysu zdrowotnego lub społecznego.

Z treścią raportu Najwyższej Izby Kontroli można zapoznać się TUTAJ.