Rząd chce odejść od ubezwłasnowolnienia. Nowy system wsparcia dla osób potrzebujących pomocy w podejmowaniu decyzji

Ubezwłasnowolnienie ma przejść do historii. Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt ustawy, który zakłada zastąpienie instytucji ubezwłasnowolnienia systemem wspieranego podejmowania decyzji. Zmiany mają szczególne znaczenie dla osób starszych, osób niesamodzielnych i z niepełnosprawnościami oraz ich bliskich i opiekunów.

Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji przewiduje całkowite odejście od instytucji ubezwłasnowolnienia i wprowadzenie rozwiązań, które mają lepiej chronić prawa człowieka, a jednocześnie zapewniać niezbędne wsparcie osobom mającym trudności z samodzielnym podejmowaniem decyzji. Reforma realizuje postanowienia Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami i opiera się na założeniu, że osoby wymagające pomocy powinny zachować możliwie największą autonomię. 

Od zastępowania do wspierania

Obowiązujące od 1964 roku przepisy dotyczące ubezwłasnowolnienia od lat budzą kontrowersje. Krytycy wskazują, że zamiast wspierać samodzielność, pozbawiają one osoby części lub całości możliwości decydowania o własnym życiu. Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym decyzje prawne podejmuje opiekun, a osoba ubezwłasnowolniona traci zdolność do czynności prawnych. 

Nowe przepisy mają odwrócić tę logikę. Jak podkreśla Ministerstwo Sprawiedliwości, celem reformy jest przejście od zastępowania ludzi w podejmowaniu decyzji do wspierania ich w samodzielnym decydowaniu, przy zachowaniu maksymalnej możliwej niezależności.

Cztery nowe instrumenty wsparcia

Projekt przewiduje wprowadzenie czterech form wsparcia, które mają być dostosowywane do indywidualnych potrzeb danej osoby:

• Asystent Prawny - oparty na dobrowolnym, pisemnym porozumieniu między osobą potrzebującą pomocy a wybranym asystentem. Pomaga zrozumieć przepisy prawa, umowy i dokumenty urzędowe oraz towarzyszy wspieranemu podczas wizyt w urzędach czy u lekarza. Asystent nie podejmuje żadnych decyzji za osobę wspieraną ani nie działa w jej imieniu.
• Kurator Wspierający - ustanawiany przez sąd na czas określony (co do zasady do 5 lat) w sytuacjach potrzeby faktycznego wsparcia w prowadzeniu przez osobę wspieraną jej własnych spraw. Działa analogicznie do asystenta, pomagając w procesie decyzyjnym, bez prawa do reprezentowania czy składania oświadczeń woli.
• Kurator Reprezentujący - stosowany przez sąd wyłącznie w sytuacjach, gdy osoba - mimo wsparcia -nie jest w stanie samodzielnie dokonywać określonych czynności prawnych. Sąd precyzyjnie określa obszar jego działania: od pojedynczej sprawy, przez wyznaczoną kategorię spraw (osobistych lub majątkowych), a w sytuacjach wyjątkowych -do prowadzenia wszelkich spraw.
• Pełnomocnik Rejestrowany - narzędzie zabezpieczenia interesów na przyszłość, ustanawiane u notariusza. Pozwala obywatelowi samodzielnie wyznaczyć zaufaną osobę, która przejdzie do reprezentowania jego spraw osobistych, majątkowych, zdrowotnych i urzędowych na wypadek ewentualnej utraty zdolności decyzyjnej w przyszłości (z wyłączeniem prawa do głosowania w wyborach).

Trwają prace nad projektem

2 września 2026 roku o godz. 13.00 w Sejmie odbędzie się wysłuchanie publiczne dotyczące projektu. Transmisję będzie można śledzić TUTAJ.

Stanowisko Koalicji 

W trakcie prac nad projektem w Ministerstwie Sprawiedliwości Koalicja "Na pomoc niesamodzielnym" aktywnie uczestniczyła w konsultacjach projektu. Wskazywaliśmy, że nowe rozwiązania mogą przyczynić się do zwiększenia autonomii, niezależności i podmiotowości osób, które z różnych powodów potrzebują wsparcia w podejmowaniu decyzji dotyczących ich życia, zdrowia czy majątku. Jednocześnie Jednocześnie Koalicja zwracaliśmy uwagę, że projekt powinien wyraźniej uwzględniać potrzeby osób niesamodzielnych oraz seniorów, którzy często mierzą się z podobnymi wyzwaniami jak osoby z niepełnosprawnościami.

W stanowisku Zarząd Koalicji podkreślał, że w przypadku osób niesamodzielnych, szczególne znaczenie mają również rozwiązania dotyczące pełnomocnictw medycznych i rejestrowanych, które mogą pomóc w respektowaniu woli pacjentów w sytuacjach związanych z leczeniem, opieką długoterminową czy utratą zdolności do komunikowania swoich decyzji. 

Źródło: www.gov.pl