Gminy nie nadążają za starzeniem się społeczeństwa. NIK: system opieki nad seniorami wymaga pilnych zmian

Starzenie się społeczeństwa stawia przed samorządami coraz większe wyzwania, jednak najnowsza kontrola Najwyższej Izby Kontroli pokazuje, że wiele gmin nadal nie jest odpowiednio przygotowanych do zapewnienia skutecznego wsparcia osobom starszym. Takie wnioski płyną z najnowszej kontroli NIK, która objęła 19 gmin wiejskich i miejsko-wiejskich oraz sprawdziła funkcjonowanie najważniejszych form wsparcia dla seniorów. Raport pokazuje, że problemem nie jest wyłącznie finansowanie, ale przede wszystkim brak systemowego planowania i rozpoznawania potrzeb mieszkańców.

Seniorów będzie coraz więcej

Skala wyzwania jest ogromna. W 2005 roku osoby starsze, w wieku powyżej 60. roku życia, stanowiły około 17% społeczeństwa, natomiast w 2024 roku ich udział przekroczył już 26%. Prognozy wskazują, że do 2060 roku seniorzy będą stanowili ponad 38% mieszkańców Polski. Wraz z wiekiem rośnie także zapotrzebowanie na opiekę - po 80. roku życia znacząco zwiększa się zależność od pomocy innych osób, a w grupie osób po 90. roku życia wsparcia wymaga już większość seniorów.

Brak długofalowego planowania

Mimo tych zmian jedynie 9 z 19 skontrolowanych gmin posiadało odrębne programy skierowane do osób starszych. Pozostałe ograniczały się do ogólnych zapisów w strategiach rozwiązywania problemów społecznych, nie przygotowując prognoz dotyczących liczby seniorów, którzy w najbliższych latach będą potrzebowali pomocy. W praktyce oznacza to, że wiele samorządów reaguje dopiero wtedy, gdy problem już się pojawi, zamiast odpowiednio wcześniej przygotować system wsparcia.

Samotni seniorzy poza systemem

Jednym z najpoważniejszych ustaleń kontroli jest brak identyfikowania osób zagrożonych samotnością i wykluczeniem społecznym. W żadnej z kontrolowanych gmin nie funkcjonował system wyszukiwania samotnych seniorów ani odrębna baza danych dotycząca ich sytuacji. Ośrodki pomocy społecznej skupiały się głównie na osobach już korzystających z pomocy, a informacje o nowych potrzebujących najczęściej pochodziły od samych seniorów, ich rodzin, sąsiadów, policji lub placówek ochrony zdrowia. Oznacza to, że osoby pozostające w izolacji mogą przez długi czas nie otrzymać żadnego wsparcia.

Dane pokazują również, że pomocą w miejscu zamieszkania objętych było średnio niewiele ponad 5% wszystkich seniorów mieszkających w badanych gminach. Najczęściej wsparcie otrzymywały osoby po 80. roku życia - około 10% tej grupy wiekowej. Wśród mieszkańców w wieku 70-79 lat pomoc trafiała do około 4% seniorów, natomiast w grupie 60-69 lat jedynie do około 2% osób. Chociaż kontrola nie wykazała przypadków odmowy przyznania świadczeń osobom spełniającym warunki, część samorządów przyznała, że nie dysponuje wystarczającymi możliwościami, aby objąć opieką wszystkich potrzebujących mieszkańców.

Setki gmin bez podstawowych usług dla seniorów

Najbardziej pożądaną formą pomocy pozostaje opieka świadczona w miejscu zamieszkania. Pozwala ona seniorom zachować samodzielność, ogranicza konieczność korzystania z całodobowych placówek i poprawia komfort życia. Kontrola wykazała jednak, że nie wszystkie gminy realizują ten obowiązek w pełnym zakresie. Szczególnie niepokojące są dane ogólnopolskie - 275 gmin, czyli ponad 12% wszystkich gmin wiejskich i miejsko-wiejskich, nie świadczyło podstawowych usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania. Jeszcze gorzej wygląda sytuacja w 185 gminach, gdzie seniorzy nie mieli dostępu ani do usług opiekuńczych, ani do specjalistycznych usług opiekuńczych, ani do usług sąsiedzkich przewidzianych w ustawie o pomocy społecznej.

Duże różnice w dostępności poszczególnych form wsparcia i problemy organizacyjne

Raport pokazuje również, że dostępność poszczególnych form wsparcia jest bardzo zróżnicowana. Specjalistyczne usługi opiekuńcze były realizowane jedynie w 7 z 19 skontrolowanych gmin, natomiast usługi sąsiedzkie funkcjonowały w 13 gminach, głównie dzięki programowi Korpus Wsparcia Seniorów. Z kolei wsparcie w ramach programu "Senior+" zapewniało 16 z 19 zbadanych samorządów, prowadząc Dzienne Domy Senior+ lub Kluby Senior+. We wszystkich kontrolowanych gminach działał również program Asystenta Osobistego Osoby z Niepełnosprawnością, a liczba seniorów korzystających z tej formy pomocy wzrosła w ciągu trzech lat z 201 do 466 osób, czyli ponad dwukrotnie.

Kontrola wykazała również liczne problemy organizacyjne. W części ośrodków decyzje administracyjne nie określały precyzyjnie zakresu świadczonych usług, miejsca ich realizacji ani czasu wykonywania. Utrudniało to ocenę jakości opieki i skuteczny nadzór nad wydatkowaniem środków publicznych. Tylko jeden ośrodek posiadał formalną procedurę monitorowania jakości usług, a w większości przypadków nadzór prowadzono nieformalnie i bez odpowiedniej dokumentacji. Dodatkowym problemem były opóźnienia w przekazywaniu środków z programów rządowych, które powodowały przerwy w świadczeniu usług oraz utrudniały zatrudnianie specjalistów, w tym fizjoterapeutów.

Rosnące wydatki, ale nadal za małe

Jednocześnie wydatki na opiekę nad seniorami systematycznie rosły. W latach 2022 - pierwsza połowa 2025 roku skontrolowane gminy przeznaczyły około 34,3 mln zł na funkcjonowanie Dziennych Domów Senior+ i Klubów Senior+, około 27 mln zł na usługi opiekuńcze świadczone w miejscu zamieszkania oraz ponad 14 mln zł z programu "Opieka 75+", którego środki pokryły blisko 53% kosztów tych usług. Na specjalistyczne usługi opiekuńcze wydano około 1 mln zł, a na usługi sąsiedzkie ponad 500 tys. zł. Mimo rosnących nakładów kierownicy ośrodków pomocy społecznej zgodnie wskazywali, że dostępne środki są niewystarczające wobec szybko zwiększającej się liczby seniorów wymagających wsparcia.

Seniorzy pozytywnie oceniają otrzymywaną pomoc

Pozytywnie ocenili natomiast system wsparcia sami seniorzy. W badaniu przeprowadzonym przez NIK wśród 500 osób, blisko 70% respondentów stwierdziło, że otrzymywana pomoc pozwoliła im pozostać we własnym domu i uniknąć konieczności korzystania z całodobowej opieki instytucjonalnej. Łącznie około 75% ankietowanych pozytywnie oceniło wpływ świadczonych usług na możliwość samodzielnego życia. Wyniki te pokazują, że rozwój lokalnej opieki środowiskowej przynosi wymierne efekty, pod warunkiem, że jest odpowiednio finansowany i dostępny dla wszystkich potrzebujących.

NIK apeluje o działania systemowe

Najwyższa Izba Kontroli skierowała do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów wnioski pokontrolne o podjęcie działań zmierzających do:

• upowszechniania dobrych praktyk odnoszących się do zakresu i sposobu wykonywania usług opiekuńczych oraz kwalifikacji osób je wykonujących;
• ustalenia w Programie wieloletnim na rzecz Osób Starszych Aktywni Seniorzy - ASY na lata 2026-2030, zasad utrzymania trwałości realizacji zadania - Dziennych Domów Senior+ i Klubów Senior+.

Opieka w miejscu zamieszkania to najbardziej oczekiwana przez osoby starsze forma pomocy. Jej organizowanie i realizowanie, w szczególności usług opiekuńczych, specjalistycznych usług opiekuńczych oraz usług opiekuńczych w formie sąsiedzkiej, należy do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym. W związku z tym sformułowany został wniosek o podjęcie przez gminy stałych działań ukierunkowanych na rozpoznawanie sytuacji osób starszych (m.in. w zakresie uwarunkowań rodzinnych, bytowych, dochodowych, zdrowotnych oraz problemów wynikających ze specyfiki danej gminy), a także podejmowanie działań w celu objęcia pomocą osób jej potrzebujących.

Źródło: www.nik.gov.pl